Tunis siyasi böhranı daxili köklərdən regionlararası rəqabətə qədər; mümkün 4 ssenari hansıdır? TƏHLİL 

Tunis siyasi böhranı daxili köklərdən regionlararası rəqabətə qədər; mümkün 4 ssenari hansıdır? TƏHLİL 

Bu günlərdə Tunis Prezidenti Qeys Səidin Hişam Əl-Məşiş hökumətini devirmək, parlamentin işini dayandırmaq və üzvlərinin məhkəmə toxunulmazlığını ləğv etmək barədə son qərarları, ölkənin çevrilmə prosesini qeyri-müəyyən üfüqlərə və müxtəlif ssenarilərə gətirib çıxardı.

Giperssilka.ru Qərbi Asiya mənbələrinə istinadən xəbər verir ki, Bin Əlinin devrilməsindən və 2010-cu ilin qışında Yasmin İnqilabı zamanı Tunis xalqının qazandığı gündən indiyə qədər on üç dövlət hökümət vəzifələrini icra edib.Lakin siyasi və iqtisadi böhran və ölkənin siyasi sisteminin problemləri davam edir.

Bu günlərdə Tunis Prezidenti Qeys Səidin Hişam əl-Məşiş hökumətini devirmək üçün son qərarları(3 sentyabr 2016 tərtibiylə), parlament fəaliyyətinin  dayandırılması və məhkəmə üzvlərinin  toxunulmazlığının ləğvi ölkəni qeyri-müəyyən üfüqlərə və müxtəlif ssenarilərin yaranmasına şövq edir.

Bu ölkənin siyasi və Tunisdə son on ildə  baş vermiş hadisələr onu görsətdi ki,islahatlar ,iqtisadi sistemlərini islah etmək üçün edilən dəyişikliklər, kələ-kötür və dolanışıqlı yollardan keçərək çətin, durğun problemlər və maneələrlə qarşılaşdı. Bolluq qarşıdakı çətinliklərin öhdəsindən gələ bilməz və insanların, xüsusən də gənclərin qanuni tələblərinə məntiqli və müsbət cavab verə bilməzdi.

1. İqtisadi böhran və ağırlaşan nəticələr:

Son on ildə Qəddafidən sonra Liviyada baş verən hadisələr nəticəsində kiçilən və maliyyə mənbələri olmayan ölkənin zəif iqtisadiyyatı, siyasi qruplar arasında siyasi gərginliyin və qarşıdurmaların artmasına zəmin və şərait yaradan kəskin böhran və problemlərin şahidi oldu. Milli valyutanın kəskin devalvasiyası və artan inflyasiya, işsizlik və xarici borc ölkədəki iqtisadi böhranı daha da artırdı. Bu siyasi və partizan cərəyanları,iqtisadi və sosial vəziyyət, rəqabətin genişlənməsi , firqələr və siyasi cərəyanlar arasındakı ziddiyyət ilə yanaşı,  ölkənin zəif və koalisiya hökumətlərinin ardıcıl süqutunda mühüm amil olmuşdur.

2. Koronavirus epidemiyasının təsiri və nəticələri:

Ölkədə "Corona" epidemiyasının yayılması, ölkənin zəif iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinə, xüsusən də xidmət və turizm sahələrinə çoxölçülü və ciddi təsir göstərdi. Xalqın həyat şərtlərini daha da mürəkkəbləşdirdi,xalqın hökumət və parlamentdən narazılığının səviyyəsini və dərəcəsini artırdı. Gündə 100-dən çox ölümlə Corona epidemiyasının şiddətlənməsinə görə Tunis hazırda  ərəb və afrika ölkələri arasında birinci pillədədir. Tunis hökuməti bu xəstəliyə qarşı mübarizə üçün beynəlxalq yardım cəmiyyətə müraciət edib.

3. Artan gərginlik və siyasi mübahisələrin müxtəlifliyi:

Tunis Prezidentinin ciddi qərarları ən kritik vəziyyət fonunda alındı.

Tunisin hazırkı siyasi və iqtisadi vəziyyəti, 2013-cü ilin qışında Rəşid əl-Qanuşinin rəhbərlik etdiyi Ennahda partiyasının "milli dialoq" və "hakimiyyəti texnokrat bir hökumətə təhvil vermə" müddətini qəbul etməyə məcbur etməsindən daha pisdir. 2013-ci ilin qışındakı siyasi böhran yeni bir konstitusiya hazırlanmasına (2014-cü ilin yanvarında təsdiqləndi) və Əl-Subsinin prezident seçkilərində zəfər qazanmasına yol açdı.

Səidin iki illik prezidentliyi dövründə Tunis üç hökumət dəyişdi:

1. Yusuf Əl-Şahidin hökmü: 23 Oktyabr 2019 - 27 Fevral 2020

2. İlyas Əl-Fəxfax hökuməti: 27 Fevral 2020 - 2 Sentyabr 2020

3. Hişam Əl-Məşişi hökuməti: 2 sentyabr 2020 - 26 iyul 2021.

Bu, ölkədəki fikir ayrılığı, prezident, parlament və hökumət arasında gərginliyin artması ilə nəticələnən siyasi vəziyyətin kövrəkliyinin açıq bir əlamətidir.Ölkədə üç sütun arasındakı mübahisənin əsası, qanuni səlahiyyətlə, siyasi güc və təsir dairəsi üzərindədir.

Koalisiya hökumətlərinin qurulması bu ölkənin problemlərini həll edə bilmədi, çünki siyasi partiya cərəyanları arasında güc və təsir üstündəki qarşıdurma bu hökumətlərin səmərəliliyi üçün çətin bir maneə oldu.

Tunis prezidenti Qeys Səid , konstitusiya mütəxəssisi , 1957-ci il konstitusiyasına  dönmənin Tunis Respublikasının quruluş ildönümündə Tunisin siyasi və struktur problemlərini həll edəcəyini dəfələrlə bildirdi. Əl-Məşişi hökumətinin ləğvi və parlamentin dayandırılması ilə nəticəsi və sonrakı siyasətlərinin gedişi bəlli olmayan təhlükəli bir qərar verdi.Rəsmi partiya olan və parlamentdə tanınmış bir mövqe tutan Ennahda partiyasının ofislərinə və qərargahlarına edilən təxribat, prezidentin siyasi rəqiblərinə qarşı yeni siyasətinin ilk əlamətləri ola bilər.

Xarici müdaxilənin rolu

Tunisdəki hadisələr indi fərqli səviyyələrdə fərqli əks və reaksiyalarla qarşılandı.Tunis kimi böyük bir ölkənin daxili hadisələri ilə bağlı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, regional və beynəlxalq dairələrin mövqeyi və səyləri şübhə altındadır və bu səylərin niyə regional dairələrin və beynəlxalq hərəkatın bu inkişafın mahiyyəti hələ də aydın deyil.

Tunisdəki son hadisələri və dəyişiklikləri təhlil edərkən bölgədəki və dünyadakı əksər analitiklər,xəbər agentlikləri ,siyasi dairələr Tunis Konstitusiyasının 80-ci maddəsinin təfsiri ilə əlaqədar olaraq, Tunis Prezidentinin son hərəkətinin qanuni və ya qanuni olmadığını vurğulayır.Ancaq prezident Qeys bin Səidin ordu, təhlükəsizlik qüvvələri və polisin yüksək vəzifəli şəxsləri və komandirlərinin üç qərarını elan etdiyini göstərən video və fotoşəkilini analiz etmirlər. Dünənə qədər siyasi dil və hüquqi məntiqlə danışan Səid son etirazlardan sonra dedi: "Güllə atan hər kəs ordu, təhlükəsizlik qüvvələri və polis tərəfindən güllə yağışı ilə qarşılaşacaq".

 AFRC (ABŞ)-ın Tunislə hərbi və təhlükəsizlik əməkdaşlığının artırılması və mövcudluğunun genişləndirilməsi məsələsi xaricində son on il ərzində bir çox mövzu müxtəlif ölçülərdə maneə və problemlərlə qarşılaşmışdır.Tunisin  sonrakı dövrdə ABŞ və NATO ilə terrorizmlə mübarizədə təhlükəsizlik və kəşfiyyat əməkdaşlığı mütərəqqi və davamlı olmuşdur.Regional və beynəlxalq media ,xəbər dairələri  Tunisdə baş verən son hadisələrin formalaşmasında mühüm amili bilərəkdən görməməzlikdən gəlirlər, xarici müdaxilənin rolunu və nüfuz uğrunda rəqabət aparan regional və beynəlxalq aktyorların hiylələrini təhlillərində qələmə almırlar.Tunis hadisəsi ilə bağlı son zamanlarda Türkiyə və Qətərin tutduğu mövqe və Səidin qərarlarını Misir, Səudiyyə və Ərəb Əmirlikləri mediası tərəfindən qəbul etməsi, son on ildə Tunisdəki dəyişikliklərdə rəqib regional və beynəlxalq aktyorların rolunun açıq bir göstəricisi oldu.

Mümkün ssenarilər:

1. Misir təcrübəsinin təkrarlanması ssenarisi (General Sisi tərəfindən seçilən Mürsi hökumətinin kənarlaşdırılması) 1957 konstitusiyasının canlanması, Burqibə və Bin Əli dünyəvilik dövrünə qayıtması.
2. Ölkənin əsas problemlərini həll etmək üçün milli dialoq prosesinin qurulması.
3. Erkən parlament seçkiləri ssenarisi və Rəşid Əl-Qanuçinin rəhbərlik etdiyi hazırkı parlamentin keçməsi.
4. Konstitusiya müddəalarının aktivləşdirilməsi. Konstitusiyanın qəbulundan yeddi il sonra hələ qurulmamış bir konstitusiya məhkəməsinin formalaşması bu mümkün ssenarinin hərəkətlərindən biridir.

Giperssilka.ru